Iris ligt opgerold op bed, diep verdrietig na een dag waarin alles mis leek te gaan. Ze heeft zich teruggetrokken in de slaapkamer en voelt zich overweldigd door emoties die ze nog niet onder woorden kan brengen. Tom komt thuis, ziet haar zo liggen en voelt direct zijn hart samentrekken. Zijn eerste impuls is om naar haar toe te lopen en zijn armen om haar heen te slaan.
“Lieverd, wat is er? Kom hier” zegt hij zacht terwijl hij haar beet wil pakken.
Iris trekt zich verder terug in de kussens: “Laat mij maar… ik wil nu even niet.”
Tom voelt zich alsof hij een klap in zijn gezicht krijgt. Zijn goedbedoelde poging om te helpen wordt afgewezen, en dat doet pijn. “Maar ik wil je helpen! Je kunt niet zo blijven liggen,” zegt hij, en de frustratie klinkt door in zijn stem.
Iris wordt stiller en sluit zich nog meer af. Tom wordt onzeker en begint aan zichzelf te twijfelen: “Vertrouwt ze me niet? Doe ik iets verkeerd? Waarom laat ze me niet dichtbij komen als ze verdrietig is?”
De automatische piloot van liefde
Iris en Tom zitten bij mij aan tafel. Twee mensen met een open blik en de bereidheid te onderzoeken, kop thee in de hand. Beiden komen uit een toxische relatie en zij hebben hun handen vol aan de exen, de kinderen en elkaar.
We startten met de vaststelling dat een dergelijke situatie zich regelmatig afspeelt in talloze relaties. Iemand die we liefhebben heeft pijn, en onze natuurlijke reactie is om die pijn weg te nemen. Het voelt als liefde, het voelt nobel en zorgzaam. Maar waarom leidt het dan zo vaak tot meer afstand in plaats van meer verbinding?
Het antwoord ligt in wat de Transactionele Analyse de “ego-toestanden” noemt. Eric Berne, de grondlegger van deze psychologische theorie, onderscheidde drie verschillende manieren waarop we kunnen reageren: vanuit onze ouder-rol, onze kind-rol, of onze volwassen-rol.
De Ouder-rol bevat geïnternaliseerde normen, regels en oordelen – opgesplitst in de Kritische Ouder (oordelend, controlerend) en Verzorgende Ouder (beschermend, steunend).
De Volwassene-rol is helder, objectief en reageert op het hier-en-nu zonder emotionele lading uit het verleden – dit is de optimale toestand voor gezonde communicatie en besluitvorming.
De Kind-rol bevat emoties, impulsen en vroege levenservaringen – zowel het Vrije Kind (spontaan, creatief) als het Aangepaste Kind (volgzaam of rebels als reactie op ouderlijke invloed).
Tom reageert vanuit zijn verzorgende ouder-rol. Deze rol zegt: “Ik zie dat je pijn hebt, en ik moet dat oplossen.” Het is een rol die hij waarschijnlijk al vroeg in zijn leven heeft geleerd – misschien was hij degene die zijn moeder troostte als ze verdrietig was, of die problemen in het gezin oploste. Deze rol voelt vertrouwd en betekenisvol.
Iris daarentegen is in haar aangepaste kind-rol geschoten. Deze rol zegt: “Ik kan niet zeggen wat ik nodig heb zonder anderen te kwetsen of omdat ik niet begrepen werd, dus ik trek me maar terug.” Ook zij draagt een geschiedenis met zich mee – misschien heeft ze geleerd dat haar emoties een last voor anderen zijn, of dat ze zich moet aanpassen aan wat anderen willen.
Het resultaat? Geen echte verbinding, maar een onbewuste dans van rollen die bij beiden tot frustratie leidt.
Je vierkante meter: jouw verantwoordelijkheid
Er is een andere manier om naar deze situatie te kijken, een manier die paradoxaal genoeg tot meer intimiteit leidt: het concept dat ik “jouw vierkante meter” noem. Stel je voor dat iedereen een onzichtbare vierkante meter om zich heen heeft. Binnen die vierkante meter vallen jouw gedachten, gevoelens, reacties en keuzes. En de belangrijkste regel is: jij bent de enige die verantwoordelijk is voor wat er binnen jouw vierkante meter gebeurt.
Dit betekent dat Tom verantwoordelijk is voor zijn diepe urgentie en behoefte om Sarah te troosten, zijn frustratie wanneer ze dat afwijst, en zijn onzekerheid over zijn waarde als partner. Iris is verantwoordelijk voor haar verdriet, haar behoefte aan ruimte of wellicht juist toenadering terwijl ze dat niet aangeeft, en haar manier van communiceren.
“Maar dat klinkt zo koud,” hoor ik je wellicht denken. “Zijn we dan niet verantwoordelijk voor elkaars geluk?” En hier komt de paradox: door minder verantwoordelijkheid te nemen voor elkaars emoties, creëer je juist meer ruimte voor echte liefde.
De volwassen alternatieve reactie
Laten we het scenario opnieuw afspelen, maar nu vanuit de volwassen ego-toestand:
Tom komt thuis en ziet Iris verdrietig op bed liggen. Hij voelt zijn natuurlijke neiging om haar te redden, maar hij pauzeert even. In plaats van automatisch naar haar toe te lopen, vraagt hij vanuit zijn eigen vierkante meter: “Ik zie dat je verdrietig bent. Wat heb je nodig?”
Iris voelt de ruimte die hij creëert en kan vanuit haar eigen volwassen positie antwoorden: “Ik voel me overweldigd en heb even tijd nodig om dit te voelen. Over een uurtje kom ik naar je toe en dan kunnen we er even over praten.”
Tom: “Oké, ik begrijp het. Ik ben beneden als je me nodig hebt.”
Wat is hier anders? Tom neemt niet automatisch de verantwoordelijkheid voor Iris’s emoties over. Hij biedt steun aan, maar laat haar de leiding over haar eigen proces. Iris hoeft niet haar eigen behoeftes weg te drukken om Tom’s behoefte om te helpen te accommoderen.
De drie ego-toestanden herkennen
De ouder-rol kan zich op twee manieren uiten:
- Kritische ouder: “Je moet je huiswerk maken.” “Zo kan het niet langer.” Controleert, oordeelt, corrigeert.
- Verzorgende ouder: “Heb je wel genoeg gegeten?” “Laat mij maar voor je zorgen.” Zorgt, beschermt, neemt over.
De kind-rol heeft ook verschillende gezichten:
- Aangepaste kind: Zegt braaf “ja en amen” om conflicten te vermijden. Drukt eigen behoeftes weg om anderen niet te kwetsen.
- Rebelse kind: Loopt weg, gaat de confrontatie aan, doet het tegenovergestelde van wat gevraagd wordt.
- Vrije kind: Spontaan, creatief, speels – de positieve kant van de kind-rol.
De volwassen-rol is de enige positie van waaruit echte intimiteit mogelijk is. Vanuit deze rol geldt het principe: “Ik ben oké, jij bent oké.” Je neemt verantwoordelijkheid voor je eigen emoties en keuzes, en je gelooft dat je partner capabel is om hetzelfde te doen.
Waarom we onze vierkante meter verlaten
Maar waarom glijden we zo makkelijk weg van onze volwassen positie naar deze rollenspellen? Het antwoord ligt vaak in onze geschiedenis.
Tom groeit op in een gezin waar mama vaak verdrietig was en papa emotioneel afwezig. Als kind leerde hij dat zijn waarde afhing van zijn vermogen om mama gelukkig te maken. Toen hij acht jaar oud was en mama huilde, kroop hij bij haar op schoot en zei: “Niet huilen mama, ik zorg wel voor je.” Mama glimlachte en knuffelde hem: “Wat ben je toch een lieve jongen.” Nadat zijn ouders gingen scheiden op 20-jarige leeftijd, werd hij de gesprekspartner van zijn moeder. Tom realiseert zich nu dat hij zijn moeder niet gelukkig heeft kunnen maken, tot zijn verdriet.
Iris groeide op met ouders die altijd ruzie maakten. Als kind leerde zij dat emoties gevaarlijk zijn – als zij verdrietig werd als er ruzie was, werd haar moeder veel strenger en haar vader was dan juist erg aardig, maar anders niet. Als zij boos was, werd er gezegd: “Ik zou die toon maar eens een beetje temperen, dame.” Ze leerde haar emoties weg te stoppen om de vrede te bewaren.
Deze vroege ervaringen creëren overlevingsstrategieën die in kinderen geweldig werken, maar in volwassen relaties problemen veroorzaken. Tom’s redder-strategie en Iris’s terugtrek-strategie botsen met elkaar.
Het ontwikkelen van een veilige vierkante meter
De goede nieuws is dat je deze patronen kunt veranderen. Het begint met bewustwording: herken je wanneer je vanuit je ouder- of kind-rol reageert? En kun je dan bewust kiezen voor je volwassen positie?
Praktische stappen:
Voor de redder (zoals Tom): In plaats van: “Laat mij maar voor je zorgen”, probeer eens: “Ik zie dat je moeite hebt. Hoe kan ik je het beste ondersteunen?”
In plaats van: “Je hoeft je niet zo druk te maken” Probeer: “Ik merk dat je gestrest bent.” “Wat gebeurt er bij jou?”
Voor de terugtrekker (zoals Iris): In plaats van: Stilletjes wegduiken en hopen dat de ander het begrijpt, probeer: “Ik voel me overweldigd en heb even ruimte nodig om te voelen wat er bij mij gebeurt.”
In plaats van: “Laat maar” (terwijl je eigenlijk wel troost wilt) Probeer: “Ik wil straks graag een knuffel, maar nu moet ik eerst even tot mezelf komen.”
De paradox van grenzen
En hier komt de mooie paradox: door grenzen te stellen – door verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen vierkante meter en die van je partner met rust te laten – creëer je juist meer intimiteit. Wanneer Iris de ruimte krijgt om haar eigen emoties te voelen en te reguleren, kan ze vanuit een authentieke plek contact maken. Wanneer Tom niet meer de druk voelt om Iris haar redder te zijn, kan hij haar ondersteunen vanuit echte liefde in plaats van vanuit een soort niet te stoppen redderen.
Gezond, ongezond of toxisch?
In een gezonde relatie respecteren partners elkaars vierkante meter. Er is steun zonder overname, zorg zonder controle. Beide partners zijn verantwoordelijk voor hun eigen emoties en bieden elkaar liefdevolle steun aan.
In een ongezonde relatie nemen partners regelmatig elkaars verantwoordelijkheden over. Het is niet kwaadwillend, maar het ondermijnt de autonomie en groei van beide partners. Er ontstaat codependentie, wat inhoudt dat je eigen identiteit, behoeften en welzijn onlosmakelijk verweven raakt met die van de ander. Je zelfwaarde wordt afhankelijk van hoe de ander zich voelt of functioneert, waardoor je constant bezig bent met ‘redden’, ‘fixen’ of anticiperen op de behoeften van je partner – ten koste van jezelf. Dit leidt tot een verlies van persoonlijke grenzen, chronische stress en het gevoel niet meer te weten wie je werkelijk bent zonder de ander.
In een toxische relatie wordt het concept van verantwoordelijkheid als wapen gebruikt en daarom is het nog belangrijker om heel goed voor je eigen vierkante meter te zorgen, en vooral niet voor die van de ander omdat daarmee verstrikking tot stand komt. Je leest er in deze blog meer over.
De kunst van volwassen liefde
Volwassen liefde betekent niet dat je geen emoties of behoeftes hebt. Het betekent dat je die emoties en behoeftes als volwassene hanteert. Je vraagt om wat je nodig hebt in plaats van te verwachten dat je partner het raadt. Je biedt steun aan zonder automatisch problemen over te nemen. Je bent er voor elkaar zonder jezelf weg te cijferen.
Het vraagt oefening. Je zult regelmatig terugvallen in oude patronen, en dat is normaal. Het gaat niet om perfectie, maar om de intentie om vanuit je volwassen positie te leven en lief te hebben.
Wanneer beide partners leren hun eigen vierkante meter te bewaken, ontstaat er ruimte voor het soort intimiteit waar we allemaal naar verlangen: twee complete individuen die ervoor kiezen om hun leven te delen, niet omdat ze elkaar nodig hebben om te overleven, maar omdat ze samen mooier tot bloei komen.
Zonder partner oefenen
Ik hoor het regelmatig in mijn praktijk: “Ik ben nu wel uit de narcistische relatie gestapt, maar ik heb nu geen partner waarmee ik kan oefenen om mijn eigen vierkante meter nog meer te verzorgen. Maar klopt dat wel? Ja, het klopt: als je eenmaal een stevig fundament in jezelf hebt gebouwd en je hebt de moed gehad om de relatie te verlaten, ja, dan ben je daarna alleen. De vraag is of oefenen daarmee stil moet komen te staan. Het antwoord is nee.
Op het moment dat ik deze blog voor je schrijf, heb ik ook geen relatie. Naast dat dit nu passend voelt voor mij, is het ook zo dat er heel veel mensen om mij heen zijn die bereid zijn om met mij te ontdekken hoe ons we beiden tot elkaar kunnen verhouden vanuit de volwassen plek. Maak van je vriendschappen een veilige haven waar je kunt delen en verbonden kunt zijn. Ik ervaar dat zelf als zeer vervullend.